+298 219484 er@er.fo

Viðkomandi etiskar meginreglur

Viðkomandi etiskar meginreglur

(Brot út útgávuni: Leiðreglur fyri etiska handfaring av smittusjúkum)

Etikkur er at taka støðu til ”hvussu vit eiga at liva, hvat vit gera, hvat vit vilja, og hvørjar vanar vit hava”. Etisk greining er at gera av, hvørjar meginreglur eru viðkomandi, at brúka tær í ítøkiligum støðum og at taka støðu til, hvussu mótstríðandi meginreglur skulu raðfestast. Hetta skjal byggir á ymiskar etiskar meginreglur, ið niðanfyri eru skipaðar í sjey flokkar. Flokkingin er einans til fyri at lætta um hjá lesaranum, virðini kunnu eisini flokkast øðrvísi.

Rættvísi — Í hesum skjali verður hugtakið rættvísi nýtt í tveimum útgávum. Tann fyrra er, at býtið av tilfeingi, møguleikum og úrtøku skal vera rætt og rímiligt. Rætt og rímiligt er m.a. at viðgera eins tilburðir eins, ikki at gera mismun, ikki at eyðræna og at vísa viðbreknum fólki varsemi. Tann seinna útgávan av hugtakinum er rættargangsligt rættvísi, t.e. at hava eina reiðiliga tilgongd, tá týdningarmiklar avgerðir skulu takast. Rættargangsligt rættvísi fevnir m.a. um eina hóskandi tilgongd (at kunna og geva teimum viðkomandi møguleika at verða hoyrd), gjøgnumskygni (greitt og neyvt at kunna um, hví og hvussu avgerðir eru tiknar), luttøku (at allir viðkomandi áhugapartar hava møguleika at taka lut í avgerðum), ábyrgd (at tilluta ábyrgd og tryggja at viðkomandi veruliga standa til svars fyri avgerðir) og yvirlit (at tryggja hóskandi eftirlit).

Góðgerð — Góðgerðir eru til fyrimun fyri onnur, t.d. at lætta um pínu og líðing hjá øðrum. Á fólkaheilsuøkinum áleggur meginreglan um góðgerð samfelagnum at nøkta grundleggjandi tørvir hjá einstaklingum og bólkum, serliga tørvin á føði, skjóli, heilsu og trygd.

Gagn — Meginreglan um gagn staðfestir, at gerðir eru rættar, um tær eru til frama fyri vælveruna hjá einstaklingum og bólkum. Ein meting um gagn má eisini taka fyrilit fyri lutfalli (t.v.s., at møguligir fyrimunir verða mettir í mun til møguligar vansar) og munadygd (t.v.s., at roynt verður at fáa sum mest fyri minst).

Virðing fyri fólki — At virða fólk er at fara við einstaklingum á ein hátt, sum viðurkennir, at vit øll eru menniskju, og at vit øll hava virði og íborin rættindi. At virða fólk er at virða rættin at taka egnar avgerðir við støði í egnum virðum og tí, einum sjálvum dámar. Sonevnt ”kunnað samtykki” er dømi um sýnda virðing fyri fólki. Við kunnaðum samtykki taka luttøkuførir, myndigir einstaklingar støðu grundað á nøktandi, viðkomandi kunning uttan at vera tvingaðir ella ópassandi tilskundaðir. Tá einstaklingur ikki er luttøkuførur, kann ábyrgdin at verja áhugamálini hjá viðkomandi leggjast á ein verja. At virða fólk er eisini at geva sær far um privatlív, trúnað og samfelagsligar, átrúnaðarligar og mentanarligar áskoðanir og týdningarmikil sambond, t.d. familjubond. Endiliga krevur virðing fyri fólki gjøgnumskygni og sannføri, tá fólkaheilsa og gransking skulu fremjast.

Frælsi — Frælsi fevnir um eina breiða viftu av samfelagsligum, átrúnaðarligum og politiskum frælsum, t.d. frælsi at flyta seg, frælsi at koma saman og frælsi at tala. Fleiri frælsisrættindi eru vard sum grundleggjandi mannarættindi.

Sínámillum hjálp — At hjálp er sínámillum merkir, at fólk fáa passaliga og lutfalsliga aftur fyri tað íkast, tey hava givið. Politikkur, ið leggur upp til sínámillum hjálp í einari farsótt, kann vera eitt rættvísisamboð, tí hann kann útjavna munir í tillutan av ágóðum og ábyrgdum.

Samanhald — Ein bólkur, eitt samfelag, ein tjóð og hugsandi eisini eitt heilt alheimssamfelag kann halda saman. Meginreglan um samanhald rættvísger felags tiltøk ímóti felags hóttanum. Meginreglan um samanhald stuðlar eisini undir at steðga ójavnaði, ið annars kundi máað støðið undan vælferðini hjá minnilutabólkum og bólkum, ið eru fyri mismuni.

Reglur í nýtslu

Tá ein etisk meginregla verður nýtt í verki ella sett í gildi, eigur nýtslan at byggja á próvtilfar. Tá metast skal um, hvørt eitt tiltak er til gagns, eiga myndugleikarnir t.d. at kanna, hvat tey vísindaligu prógvini, ið eru til taks, siga um væntaðar ágóðar og vansar. Tess meiri ágangandi tilmælda tiltakið er, tess størri er tørvurin á haldgóðum prógvum fyri, at tiltakið røkkur ætlaða málinum. Tá eingi ítøkilig prógv eru tøk, eiga avgerðir at byggja á sakligar og týðandi grundgevingar og verða tiknar í ljósinum av líknandi støðum.

Tá mótstríðandi meginreglur skulu raðfestast, mugu lond virða bindingar í t.d. altjóða mannarættindasáttmálum. ”Siracusa meginreglurnar” í ásetingunum um avmarking og niðran í Altjóða sáttmálanum um borgarlig og politisk rættindi (1) eru alment viðurkendar sum karmur, tá metast skal um, hvørt tað er hóskandi at avmarka ávís grundleggjandi mannarættindi í kreppustøðum. Siracusa meginreglurnar staðfesta, at ein og hvør avmarking av mannarættindum má vera framd í samsvari við lógina og við einum lógligum endamáli, ið er til felags gagn. Harumframt má talan vera um alneyðugar avmarkingar, og eingin onnur minni ágangandi loysn skal vera tøk. Endiliga mugu allar avmarkingar vera vísindaliga grundaðar og mugu ikki verða álagdar á ein hátt, ið er tilvildarligur, órímiligur ella elvir til mismun.

Tað er týdningarmikið, av bæði sakligum og etiskum orsøkum, at borgarar hava álit á tí, ið verður sett í verk fyri at basa einari farsótt. Tað krevur, at myndugleikar og heilsustarvsfólk nýta meginreglurnar rættvíst og reglufast og góðtaka eftirmetingar, ið eru grundaðar á nýggja, viðkomandi vitan, og at tey lurta eftir raktu samfeløgunum. Harumframt, er tað altavgerandi, at tiltøkini eru altjóða samstillað. Altjóða samanhald er neyðugt, tí øll lond eru hótt av smittuni.

(1) Siracusa Principles on the Limitation and Derogation Provisions in the International Covenant on Civil and Political Rightshttps://www.icj.org/wp-content/uploads/1984/07/Siracusa-principles-ICCPR-legal-submission-1985-eng.pdf

Etisk evni

Hesi evni viðgera vit í Etiska ráðnum.

Um Etiska Ráðið

Les um endamálið við Etiska ráðnum.

Ráðslimir

Etiska ráðið hevur 9 limir, ið sita 4 ár í senn.

COVID-19 OG ETIKKUR

COVID-19 OG ETIKKUR

COVID-19 OG ETIKKUR

COVID-19 hevur veruliga sett etikk á dagsskranna. Í kjalarvørrinum av smittuni, stinga seg upp truplar etiskar tvístøður og ivamál, við eini ferð og í so stórum tali, at vit núlivandi hava ongi fordømi at líta aftur á, tá ið støða skal takast til, hvat rættast er at gera.

Etikkur og etisk viðgerð krevur vanliga góða tíð til umhugsan og grundan. Hetta ger, at tað sjáldan ber til at siga eintýtt og í eini handavend, hvat rættast er at gera í einari etiskt truplari støðu sum hesari. Støðan í dag kann verða grundleggjandi broytt í morgin.

Vit kunnu tó vísa til etiskar meginreglur, sum verdar eru at geva ans, tá ein er í einari støðu, sum krevur, at etiskt truplar avgerðir skulu takast, sum tá alheims smittusjúkur sum COVID-19 gera um seg.

Á hesi evnissíðuni savna vit tilfar og tilvísingar til tilfar av ymsum slag um etikk og COVID-19, bæði heima og úti.

Tilfar frá øðrum

COVID-19 og etik (evnissíða)
Det Etiske Råd, Danmark

Covid-19 (evnissíða)
Statens medicinsk-etiska råd, Svøríki

Ethics and COVID-19 (evnissíða)
World Health Organization (WHO), altjóða stovnur

COVID-19: ethical issues when demand for life-saving treatment is at capacity (vegleiðing)
British Medical Association (BMA), England

COVID-19 rapid guideline: managing COVID-19 (vegleiðing)
The National Institute for Health and Care Excellence (NICE), England

Tilfar í miðlum

Jógvan D. Hansen, lærari í heimspeki,
limur í Etiska ráðnum
Etos, 14-06-2020. Kringvarp Føroya, 2020

Anne Mette Greve Klemensen,
forkvinna í Etiska ráðnum
Dagur og Vika, 26-02-2021. Kringvarp Føroya, 2021

Anne Mette Greve Klemensen,
forkvinna í Etiska ráðnum
GMF, 12-03-2021. Kringvarp Føroya, 2021
(Samrøðan byrjar eftir 33:24 min)

Etisk evni

Hesi evni viðgera vit í Etiska ráðnum.

Um Etiska Ráðið

Les um endamálið við Etiska ráðnum.

Ráðslimir

Etiska ráðið hevur 9 limir, ið sita 4 ár í senn.

ETIKKUR

ETIKKUR

ETIKKUR

Etiskir spurningar treingja seg inn á hvørt einstakt menniskja, og teir eru tí viðkomandi fyri øll. Hvør einstakur av okkum livir lívið á sín egna hátt, og eingi einføld og eintýðug svar eru til teir spurningar, vit dagliga spyrja okkum sjálvi. Vit menna etiskan hugsunarhátt í dialogi við onnur menniskju.

Á hesi síðu kanst tú í útgávum, framløgum og øðrum tilfari frá bæði Etiska ráðnum í Føroyum og etiskum ráðum í øðrum londum kunna teg meira um etikk sum evni og etiskar spurningar.

Tilfar frá Etiska ráðnum

Tilfar frá øðrum

Introduktion til etik (evnissíða)
Det Etiske Råd, Danmark

Etik (evnissíða)
Statens medicinsk-etiska råd, Svøríki

Etisk evni

Hesi evni viðgera vit í Etiska ráðnum.

Um Etiska Ráðið

Les um endamálið við Etiska ráðnum.

Ráðslimir

Etiska ráðið hevur 9 limir, ið sita 4 ár í senn.

GEN- OG BIOTØKNI

GEN- OG BIOTØKNI

GEN- OG BIOTØKNI

Etiska ráðið eygleiðir gongdina í samfelagnum og tekur, av egnum ávum, til viðgerðar almennar og prinsipiellar etiskar spurningar um gransking í og nýtslu av biotøknifrøði og ílegutøknifrøði, ið hevur ávirkan á menniskju.

Fleiri stórir etiskir spurningar knýta seg at hesum, eitt nú spurningurin um, hvørt vit vilja hava at vita, um vit eru berarar av álvarsomum arvaligum sjúkum, og um vit eiga at brúka gen- og biotøkni til at miða eftir at rudda út arvaligar sjúkur.

Etiska ráðið viðger spurningar í hesum sambandi, og her á síðuni finnur tú tilfar um evnið.

Tilfar frá Etiska ráðnum

Fosturdiagnostikkur (tiltak)
Etiska ráðið, 2019

Etisk argumentatión (útgáva)
Etiska ráðið, 2019

Tilfar frá øðrum

Genteknologi og behandling af sygdom (evnissíða)
Det Etiske Råd, Danmark

Enhancement (evnissíða)
Statens medicinsk-etiska råd, Svøríki

Genetiska analyser (evnissíða)
Statens medicinsk-etiska råd, Svøríki

Genetisk redigering (evnissíða)
Statens medicinsk-etiska råd, Svøríki

Organ och biologiskt material (evnissíða)
Statens medicinsk-etiska råd, Svøríki

Recommendation on the ethics of artificial intelligence (evnissíða)
UNESCO

Etisk evni

Hesi evni viðgera vit í Etiska ráðnum.

Um Etiska Ráðið

Les um endamálið við Etiska ráðnum.

Ráðslimir

Etiska ráðið hevur 9 limir, ið sita 4 ár í senn.

GRANSKING Í MENNISKJUM

GRANSKING Í MENNISKJUM

GRANSKING Í MENNISKJUM

Við gransking og nýhugsan fylgja vitan og møguleikar, sum noyða okkum at taka støðu í etiskum spurningum av mongum slag. Skulu vit ritstjórna í ílegum hjá menniskjum, djórum og plantum, fyri at vinna á herviligum sjúkum, ella bara fyri at okkara eftirkomarar skulu verða vakrari, sterkari og frískari enn vit?

Vit hava í Føroyum eina íleguskrá við umfatandi upplýsingum um føroyingar. Hvussu langt kunnu vit fara í at granska hesar ílegur, áðrenn tað ikki longur kann forsvarast etiskt?

Tað eru spurningar av slíkum slag, sum tilfarið á hesi síðuni snýr seg um.

Tilfar frá Etiska ráðnum

Tilfar frá øðrum

Genteknologi og behandling af sygdom (evnissíða)
Det Etiske Råd, Danmark

Genetisk redigering (evnissíða)
Statens medicinsk-etiska råd, Svøríki

Nanoteknik (evnissíða)
Statens medicinsk-etiska råd, Svøríki

Screening (evnissíða)
Statens medicinsk-etiska råd, Svøríki

Biobanker (evnissíða)
Statens medicinsk-etiska råd, Svøríki

Etisk evni

Hesi evni viðgera vit í Etiska ráðnum.

Um Etiska Ráðið

Les um endamálið við Etiska ráðnum.

Ráðslimir

Etiska ráðið hevur 9 limir, ið sita 4 ár í senn.